راهنمای علمی انتخاب ضد آفتاب متناسب با نوع پوست؛ SPF بالا همیشه بهتر نیست

استفاده‌ی منظم از ضد آفتاب یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای حفظ سلامت پوست و جلوگیری از آسیب‌های ناشی از نور خورشید است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند یک ضد آفتاب مناسب می‌تواند از آفتاب‌سوختگی پیشگیری کند، خطر بروز سرطان پوست را کاهش دهد و علائم پیری زودرس پوست را به تاخیر بیندازد. با این حال، انتخاب یک ضد آفتاب ایده‌آل برای همه به یک شکل نیست و باید بر اساس نوع پوست هر فرد انجام شود. از سوی دیگر، شاید تصور شود که بالاترین SPF همیشه بهترین محافظت را فراهم می‌کند، اما واقعیت علمی چیز دیگری است.

در این راهنمای علمی، به شما خواهیم گفت چگونه بر اساس نوع پوست خود یک ضد آفتاب مناسب انتخاب کنید و چرا SPF بسیار بالا لزوماً به معنای محافظت بسیار بیشتر نیست.

SPF چیست و آیا هرچه بالاتر بهتر است؟

SPF (مخفف Sun Protection Factor یا عامل محافظت در برابر خورشید) به میزان توان یک کرم ضد آفتاب در محافظت از پوست در برابر اشعه فرابنفش  (UVB) گفته می‌شود. عدد SPF بیانگر آن است که کرم تا چه حد از پوست در برابر آفتاب‌سوختگی ناشی از UVB محافظت می‌کند. اما توجه داشته باشید که SPF تنها به اشعه UVB مربوط است و میزان محافظت در برابر اشعه فرابنفش  (UVA) را نشان نمی‌دهد. به طور کلی:

• SPF 15 حدود ۹۳٪ از پرتوهای UVB را فیلتر می‌کند.
  
• SPF 30 نزدیک به ۹۷٪ از پرتوهای UVB را مسدود می‌کند.
  
• SPF 50 حدود ۹۸٪ از UVB را دفع می‌کند.
  
• SPF 100 تقریباً ۹۹٪ از پرتوهای UVB را متوقف می‌سازد.
  

همان‌طور که مشاهده می‌شود، از SPF 30 به بالا میزان افزایش حفاظت بسیار جزئی است و هیچ ضد آفتابی نمی‌تواند ۱۰۰٪ پرتوهای UV را مسدود کند. به همین دلیل متخصصان پوست توصیه می‌کنند از ضد آفتاب با حداقل SPF 30 استفاده شود. SPF 30 در صورت استفاده‌ی صحیح حدود ۹۷٪ از پرتوهای مضر را فیلتر می‌کند و بالاتر بودن SPF به اعداد خیلی بزرگ (مثلاً ۱۰۰) به معنای دوبرابر شدن محافظت نیست. 

SPF بسیار بالا نباید باعث شود فرد تصور کند می‌تواند مدت بسیار بیشتری بدون تجدید کرم در آفتاب بماند. لازم است بدانیم که همه‌ی کرم‌های ضد آفتاب (چه با SPF بالا و چه پایین) بر اثر تعریق، آب یا تماس به‌تدریج از روی پوست پاک می‌شوند و باید تقریباً هر دو ساعت یک‌بار مجدداً استفاده (تمدید) شوند. 

علاوه بر عدد SPF، حتماً به عبارت «طیف گسترده» (Broad Spectrum) روی برچسب محصول توجه کنید، زیرا این مشخصه نشان می‌دهد محصول از پوست در برابر هر دو نوع پرتو UVA و UVB محافظت می‌کند. SPF هرچند میزان محافظت در برابر UVB را نشان می‌دهد، اما دربارهٔ محافظت در برابر UVA چیزی نمی‌گوید. پرتو UVA می‌تواند به عمق پوست نفوذ کرده و موجب پیری زودرس (چروک، لک‌های پوستی) شود و در بروز برخی سرطان‌های پوست نیز نقش دارد؛ بنابراین یک ضد آفتاب مناسب باید در برابر UVA نیز موثر باشد.

ضد آفتاب‌های فیزیکی (معدنی) و شیمیایی

ضد آفتاب‌ها از نظر نوع فیلترهای به‌کاررفته به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: ضد آفتاب‌های فیزیکی (یا معدنی) و شیمیایی. فیلترهای فیزیکی معمولاً موادی مانند زینک اکساید (اکسید روی) و تیتانیوم دی‌اکساید هستند که روی پوست لایه‌ای تشکیل داده و پرتوهای UV را منعکس یا پراکنده می‌کنند. در مقابل، ضد آفتاب‌های شیمیایی حاوی ترکیبات آلی هستند که اشعه UV را در خود جذب کرده و قبل از آسیب‌رسانی به پوست آن را خنثی می‌کنند.

هر دو نوع ضد آفتاب در صورت برخورداری از معیارهای ذکرشده (طیف گسترده، SPF مناسب و استفاده صحیح) می‌توانند محافظت مؤثری فراهم کنند. با این حال، معمولاً به افرادی که پوست حساس دارند توصیه می‌شود از ضد آفتاب‌های فیزیکی استفاده کنند، زیرا فیلترهای معدنی یادشده ذراتی خنثی و غیرفعال‌اند و احتمال بسیار کمتری دارد که موجب تحریک پوست‌های حساس شوند. در بخش مربوط به پوست حساس به این موضوع بیشتر خواهیم پرداخت.

انتخاب ضد آفتاب متناسب با نوع پوست

هر پوستی شرایط و نیازهای خاص خود را دارد. در ادامه، توصیه‌های علمی برای انتخاب ضد آفتاب مناسب پنج نوع پوست اصلی آورده شده است:

پوست معمولی (نرمال)

پوست معمولی یا نرمال پوستی است که میزان چربی و رطوبت متعادلی دارد و مشکلات خاصی مانند آکنه شدید یا حساسیت قابل توجه در آن دیده نمی‌شود. افراد دارای پوست نرمال در انتخاب ضد آفتاب دست بازتری دارند و می‌توانند از طیف گسترده‌ای از محصولات بهره بگیرند. توصیه می‌شود یک ضد آفتاب با مشخصات عمومی مناسب، یعنی دارای SPF حداقل ۳۰ و محافظت گسترده در برابر UVA و UVB انتخاب شود.

پوست خشک

پوست خشک معمولاً پوستی است که ترشح چربی کمی دارد و مستعد احساس کشیدگی، پوسته‌پوسته شدن یا خطوط ریز و ترک است. خشکی پوست اغلب به معنای اختلال در سد محافظتی پوست است و در نتیجه پوست خشک در برابر آسیب اشعه UV آسیب‌پذیرتر می‌شود. افراد دارای پوست خشک بهتر است ضد آفتابی انتخاب کنند که دارای ترکیبات مرطوب‌کننده و مغذی باشد تا همزمان با محافظت در برابر آفتاب، رطوبت مورد نیاز پوست را نیز تامین کند.

برای مثال، حضور موادی مانند گلیسیرین، اسید هیالورونیک، سرامید یا شی‌باتر در فرمول کرم ضد آفتاب می‌تواند به حفظ رطوبت و نرمی پوست خشک کمک کند. همچنین معمولاً بافت کرم ضد آفتاب یا لوسیون‌های غلیظ (دارای پایه چرب) به دلیل خاصیت نرم‌کنندگی برای پوست خشک مناسب‌تر از فرمول‌های بسیار سبک مانند ژل یا اسپری است. 

پوست چرب (و مستعد آکنه)

پوست چرب به پوستی گفته می‌شود که ترشح سبوم (چربی طبیعی پوست) در آن زیاد است؛ این پوست ظاهری براق دارد و منافذ آن باز تر و مستعد جوش و آکنه است. چالش اصلی در انتخاب ضد آفتاب برای پوست‌های چرب، یافتن محصولی است که بدون مسدود کردن منافذ پوست، محافظت کافی ایجاد کند و روی صورت حالت براق و چرب بر جای نگذارد. برای این نوع پوست‌ها، توصیه می‌شود به دنبال ضد آفتاب‌های فاقد چربی (Oil-Free) و غیر کومدوژنیک (Non-comedogenic) باشید تا منافذ پوست مسدود نشوند.

فرمول‌های سبک و زودجذب مانند ژل‌های ضد آفتاب، فلوئیدها یا لوسیون‌های بسیار سبک برای پوست چرب مناسب‌تر هستند. برخی از محصولات ضد‌آفتاب مخصوص پوست چرب حاوی ترکیباتی برای کنترل چربی پوست هستند؛ موادی مانند نیاسینامید (ویتامین B3) یا مقدار کمی اسید سالیسیلیک در ترکیب چنین ضد آفتاب‌هایی می‌تواند به تعدیل ترشح چربی اضافی و پیشگیری از انسداد منافذ و ایجاد جوش کمک کند.

پوست حساس

پوست حساس پوستی است که به بسیاری از محصولات یا عوامل محیطی واکنش نشان می‌دهد؛ برای مثال ممکن است پس از استفاده از برخی محصولات دچار قرمزی، سوزش یا خارش شود. ملایم بودن ترکیبات ضد آفتاب برای این نوع پوست‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. توصیه می‌شود افراد دارای پوست حساس از ضد آفتاب‌هایی استفاده کنند که فرمولاسیون ساده‌تری دارند و فاقد مواد افزودنی محرک مانند عطر و رنگ هستند.

معمولاً ضد آفتاب‌های فیزیکی یا مینرال (حاوی فیلترهای معدنی مانند زینک اکساید و تیتانیوم دی‌اکساید) برای پوست‌های حساس مناسب‌تر هستند، زیرا این فیلترهای معدنی ذراتی خنثی و غیرفعال‌اند و احتمال بسیار کمی دارد که پوست را تحریک کنند. در مقابل، برخی فیلترهای شیمیایی موجود در کرم‌های ضد آفتاب می‌توانند در پوست‌های حساس سوزش یا قرمزی ایجاد کنند؛ به همین دلیل یک ضد آفتاب مینرال (فاقد فیلترهای شیمیایی جاذب UV) معمولاً انتخاب ایمن‌تری برای این دسته از افراد است.

پوست مختلط

پوست مختلط یا ترکیبی به پوستی گفته می‌شود که در بعضی نواحی (معمولاً پیشانی و بینی یا همان T-zone) چرب است و در نواحی دیگر (مانند گونه‌ها) خشک یا نرمال. مراقبت از این نوع پوست دشوارتر است زیرا باید نیازهای متفاوت قسمت‌های چرب و خشک را همزمان در نظر گرفت. در انتخاب ضد آفتاب برای پوست مختلط، باید محصولی را برگزینید که نه بیش از حد چرب و سنگین باشد و نه آن‌قدر سبک و فاقد چربی که قسمت‌های خشک‌تر پوست را بی‌بهره از رطوبت بگذارد.

معمولاً یک لوسیون یا کرم سبک که مقداری ترکیبات آبرسان ملایم داشته و در عین حال سریع جذب شود (احساس سنگینی ایجاد نکند) گزینه‌ی مناسبی برای پوست مختلط است. برخی ضد آفتاب‌های «هیبرید» که ترکیبی از فیلترهای شیمیایی و فیزیکی را به کار می‌گیرند نیز می‌توانند برای پوست مختلط مفید باشند، زیرا تلاش می‌کنند از مزایای هر دو نوع فیلتر بهره ببرند و تعادل بهتری بین محافظت و سازگاری با پوست برقرار کنند.

در کل، هدف نهایی آن است که ضد آفتاب در بخش‌های چرب صورت باعث برق افتادن یا انسداد منافذ نشود و همزمان قسمت‌های خشک‌تر را مرطوب نگه دارد تا تمامی نقاط پوست به طور یکنواخت محافظت شوند.

نکات پایانی

به طور کلی، انتخاب و استفادهٔ صحیح از ضد آفتاب یکی از اساسی‌ترین اقدامات برای حفظ سلامت و جوانی پوست است. هنگام خرید یک محصول ضد آفتاب، ابتدا نوع پوست خود را در نظر بگیرید و سپس کرمی را برگزینید که با نیازهای پوست شما سازگار باشد. همچنین به خاطر داشته باشید که SPF بالاتر لزوماً به معنای محافظت بسیار بیشتر نیست و نباید تنها معیار انتخاب باشد.

عوامل مهم دیگری مانند گستردگی پوشش در برابر UVA، مقاومت در برابر آب و تعریق، سازگاری ترکیبات با پوست شما و نیز میزان و نحوه‌ی صحیح استفاده از کرم نیز در تأمین محافظت مؤثر نقش دارند. با رعایت این نکات و استفاده منظم از یک ضد آفتاب مناسب، می‌توانید اطمینان داشته باشید که پوستتان در برابر مهم‌ترین عامل پیری زودرس یعنی اشعه‌های خورشید به خوبی محافظت می‌شود.